Bahasa Jawa, sebagai salah satu warisan budaya bangsa yang kaya akan nilai dan kearifan lokal, terus diajarkan di sekolah-sekolah sebagai upaya pelestarian dan pengembangan. Bagi siswa kelas 7, semester 2 menjadi momen penting untuk mengukur sejauh mana pemahaman mereka terhadap materi yang telah dipelajari. Ujian Tengah Semester (UTS) menjadi salah satu instrumen evaluasi yang krusial.
Artikel ini hadir untuk membantu para siswa kelas 7 mempersiapkan diri menghadapi UTS Bahasa Jawa semester 2. Kami akan menyajikan berbagai contoh soal yang mencakup berbagai aspek materi, mulai dari membaca teks, memahami kaidah kebahasaan, hingga mengaplikasikan pengetahuan dalam konteks komunikasi sehari-hari. Selain itu, setiap soal akan disertai dengan pembahasan mendalam untuk memastikan pemahaman yang komprehensif.
Pentingnya Memahami Bahasa Jawa
Sebelum kita menyelami contoh soal, mari kita renungkan sejenak mengapa belajar Bahasa Jawa itu penting. Bahasa Jawa bukan sekadar alat komunikasi, melainkan juga cerminan dari budaya, sejarah, dan filosofi masyarakat Jawa. Dengan menguasai Bahasa Jawa, kita tidak hanya mampu berinteraksi dengan penutur asli, tetapi juga membuka pintu untuk memahami kekayaan sastra, seni pertunjukan, dan tradisi yang telah diwariskan turun-temurun. Bagi generasi muda, penguasaan Bahasa Jawa adalah jembatan untuk tetap terhubung dengan akar budaya mereka di tengah derasnya arus globalisasi.
Struktur Umum Soal UTS Bahasa Jawa Kelas 7 Semester 2
Meskipun setiap sekolah mungkin memiliki sedikit variasi dalam format dan cakupan materi, umumnya soal UTS Bahasa Jawa kelas 7 semester 2 akan mencakup beberapa tipe soal, antara lain:
- Soal Pilihan Ganda: Meliputi pemahaman bacaan, kosakata, tata bahasa, dan unsur-unsur kebudayaan Jawa.
- Soal Isian Singkat: Menguji kemampuan mengingat fakta, istilah, atau melengkapi kalimat.
- Soal Uraian Singkat/Panjang: Membutuhkan analisis, interpretasi, atau kemampuan menulis dalam Bahasa Jawa.
Mari kita mulai dengan contoh soal pilihan ganda yang seringkali menjadi bagian terbesar dari sebuah UTS.
Bagian 1: Soal Pilihan Ganda
Petunjuk: Wenehana tandha ping (X) ing aksara A, B, C, utawa D ing ngarepe wangsulan kang paling trep!
Wacan ing ngisor iki wacanen kanthi premati, banjur wangsulana pitakonan nomer 1-5!
Desa Sidomulyo minangka salah sawijining desa ing Kabupaten Sleman. Desa iki misuwur amarga masyarakaté sregep lan guyub rukun. Mayoritas penduduké nyambut gawé minangka tani. Sawahé subur amarga dialiri banyu saka kali sing resik. Saben taun, ing desa iki tansah dianakaké upacara adat kanggo ngucapaké rasa syukur marang Gusti Ingkang Maha Kuwasa amarga panèné becik. Upacara kasebut diarani Merti Desa. Ing dina Merti Desa, warga padha klambèn tradhisional lan nyiapaké sesajèn saka hasil panèné. Acara puncaknya yaiku pagelaran seni budaya lokal kaya ta tari-tarian lan macapat.
-
Ing ngendi dununge Desa Sidomulyo?
A. Kabupaten Bantul
B. Kabupaten Kulon Progo
C. Kabupaten Sleman
D. Kabupaten GunungkidulPembahasan:
Soal ini menguji kemampuan siswa dalam menemukan informasi spesifik dari teks bacaan. Kalimat pertama dalam wacana secara jelas menyatakan, "Desa Sidomulyo minangka salah sawijining desa ing Kabupaten Sleman." Oleh karena itu, jawaban yang benar adalah C. -
Apa sing ndadekake Desa Sidomulyo misuwur?
A. Kembangé sing akeh
B. Masyarakaté sregep lan guyub rukun
C. Akèhé omah gedhé
D. Disekitaré alas gedhéPembahasan:
Kalimat kedua dalam wacana menyebutkan, "Desa iki misuwur amarga masyarakaté sregep lan guyub rukun." Ini menunjukkan alasan mengapa desa tersebut terkenal. Jawaban yang tepat adalah B. -
Apa tegesé tembung "panèn" ing wacana kasebut?
A. Tanduran pari
B. Asil saka tetanèn
C. Wektu nandur pari
D. Makanan para taniPembahasan:
Kata "panèn" dalam konteks pertanian merujuk pada hasil dari kegiatan bercocok tanam. Dalam wacana, disebutkan "panèné becik" yang berarti hasil pertaniannya baik. Pilihan B, "Asil saka tetanèn," adalah definisi yang paling sesuai. -
Upacara adat apa sing dianakaké ing Desa Sidomulyo kanggo ngucapaké rasa syukur?
A. Sedekah Bumi
B. Nyadran
C. Merti Desa
D. LabuhanPembahasan:
Wacana secara eksplisit menyebutkan, "Upacara kasebut diarani Merti Desa." Ini adalah nama upacara adat yang dibahas. Maka, jawaban yang benar adalah C. -
Sajroning acara Merti Desa, warga padha klambèn apa?
A. Klambèn sekolah
B. Klambèn gaul
C. Klambèn tradhisional
D. Klambèn kerjaPembahasan:
Bagian akhir wacana menyatakan, "warga padha klambèn tradhisional." Ini secara langsung menjawab pertanyaan mengenai jenis pakaian yang dikenakan warga saat upacara. Pilihan C adalah jawaban yang benar.
Wacan ing ngisor iki wacanen kanthi premati, banjur wangsulana pitakonan nomer 6-10!
Ing jaman saiki, teknologi komunikasi wis maju banget. Salah sijiné yaiku anané smartphone. Smartphone nduwèni akèh mupangat, contoné bisa kanggo nelpon, ngirim pesen (SMS/chatting), nyimpen foto, lan goleki informasi liwat internet. Nanging, anané smartphone uga nduwèni dampak negatif. Akeh bocah-bocah sing luwih seneng dolanan game utawa nonton video tinimbang sinau utawa dolanan ing njaba omah. Mula, wong tuwa kudu ngawasi lan ngatur panggunaan smartphone kanggo anak-anaké.
-
Apa sing kalebu teknologi komunikasi sing wis maju banget ing jaman saiki miturut wacana?
A. Radio
B. Televisi
C. Smartphone
D. SuratPembahasan:
Kalimat pertama wacana menyebutkan, "Ing jaman saiki, teknologi komunikasi wis maju banget. Salah sijiné yaiku anané smartphone." Ini dengan jelas mengidentifikasi smartphone sebagai salah satu contoh teknologi komunikasi yang maju. Jawaban yang tepat adalah C. -
Sebutna salah siji mupangaté smartphone kang disebutaké ing wacana!
A. Gawe ngantuk
B. Gawe boros
C. Kanggo nelpon
D. Gawe ramePembahasan:
Wacana menyebutkan beberapa manfaat smartphone, salah satunya adalah "bisa kanggo nelpon." Pilihan C secara akurat mencerminkan salah satu manfaat yang disebutkan. -
Apa sing kalebu dampak negatif saka anané smartphone kanggo bocah-bocah?
A. Luwih sregep sinau
B. Luwih seneng dolanan game utawa nonton video
C. Luwih akeh dolanan ing njaba omah
D. Luwih sregep maca bukuPembahasan:
Wacana menjelaskan dampak negatifnya: "Akeh bocah-bocah sing luwih seneng dolanan game utawa nonton video tinimbang sinau utawa dolanan ing njaba omah." Pilihan B adalah yang paling sesuai dengan pernyataan ini. -
Sapa sing kudu ngawasi lan ngatur panggunaan smartphone kanggo anak-anaké?
A. Guru
B. Kanca
C. Tangga
D. Wong tuwaPembahasan:
Kalimat terakhir wacana dengan jelas menyatakan, "Mula, wong tuwa kudu ngawasi lan ngatur panggunaan smartphone kanggo anak-anaké." Ini menunjukkan peran orang tua dalam mengawasi penggunaan smartphone oleh anak-anak. Jawaban yang benar adalah D. -
Tembung "mupangat" tegesé…
A. Gunane
B. Ajiné
C. Regané
D. WujudéPembahasan:
Kata "mupangat" dalam Bahasa Indonesia berarti "manfaat." Dalam pilihan jawaban, "Gunane" memiliki arti yang paling dekat, yaitu kegunaan atau manfaat dari sesuatu. Jawaban yang tepat adalah A.
Praktek Tata Krama lan Unggah-ungguh Basa
Selain memahami bacaan dan kosakata, UTS Bahasa Jawa juga sering menguji pemahaman siswa tentang tata krama dan unggah-ungguh basa. Ini adalah aspek fundamental dalam berkomunikasi menggunakan Bahasa Jawa.
-
Yen ngomong karo wong tuwa utawa sing luwih dhuwur kalungguhané, luwih becik nggunakaké basa…
A. Ngoko lugu
B. Ngoko alus
C. Krama lugu
D. Krama alusPembahasan:
Dalam kaidah unggah-ungguh basa Jawa, saat berbicara dengan orang yang lebih tua atau memiliki kedudukan lebih tinggi, adab yang paling baik adalah menggunakan "krama alus" untuk menunjukkan rasa hormat. Jawaban yang tepat adalah D. -
Ukara "Aku arep tuku buku ing toko buku" yen diowahi dadi basa krama alus dadi…
A. Kula badhé tumbas buku wonten toko buku
B. Kula badhé mundhut buku wonten toko buku
C. Aku badhé tumbas buku wonten toko buku
D. Aku badhé mundhut buku wonten toko bukuPembahasan:
Mari kita pecah pengubahan kalimat ngoko ke krama alus:- "Aku" menjadi "Kula"
- "arep" menjadi "badhé"
- "tuku" menjadi "tumbas" (untuk benda yang dibeli sendiri) atau "mundhut" (untuk benda yang dibeli orang lain atau untuk tujuan yang lebih formal)
- "ing" menjadi "wonten"
- "toko buku" tetap "toko buku"
Dengan demikian, pengubahan yang paling tepat adalah "Kula badhé tumbas buku wonten toko buku." Jawaban yang benar adalah A.
-
"Maturnuwun sanget" kalebu ukara kang sopan kanggo ngucapaké…
A. Pamit
B. Nyuwun pangapunten
C. Panuwun
D. Sugeng enjingPembahasan:
Ungkapan "Maturnuwun sanget" secara harfiah berarti "Terima kasih banyak." Ini adalah ungkapan yang digunakan untuk menyatakan rasa terima kasih. Jawaban yang tepat adalah C. -
Yen arep takon marang wong kang durung dikenal, luwih prayoga migunakaké basa…
A. Ngoko lugu
B. Ngoko alus
C. Krama lugu
D. Krama alusPembahasan:
Saat bertanya kepada orang yang belum dikenal, yang biasanya lebih tua atau setingkat, menggunakan "krama alus" adalah cara yang paling sopan dan menunjukkan rasa hormat. Pilihan D adalah yang terbaik. -
Ukara "Sampeyan sampun dhahar dereng?" iku nggunakaké basa…
A. Ngoko lugu
B. Ngoko alus
C. Krama lugu
D. Krama alusPembahasan:
Dalam kalimat "Sampeyan sampun dhahar dereng?", kata "Sampeyan" (Anda), "sampun" (sudah), dan "dhahar" (makan, krama dari mangan) menunjukkan penggunaan basa krama. Karena ada pilihan krama lugu dan krama alus, mari kita perhatikan: "dhahar" adalah bentuk krama, dan "sampeyan" adalah bentuk krama yang lebih umum digunakan daripada "panjenengan" dalam konteks ini, namun penggunaan "sampun" dan "dhahar" sudah mengarah ke krama. Jika dibandingkan dengan pilihan D (Krama Alus), "Krama Lugu" lebih cocok karena "sampeyan" tidak sehalus "panjenengan". Namun, dalam beberapa konteks, ini bisa dianggap sebagai krama yang digunakan. Mari kita lihat pilihan yang paling pas. Kata "dhahar" adalah krama, dan "sampun" adalah bentuk krama. "Sampeyan" bisa masuk krama lugu atau krama alus tergantung konteks. Namun, jika kita bandingkan dengan pilihan yang ada, dan melihat penggunaan kata "dhahar", ini jelas bukan ngoko. Pilihan C "Krama Lugu" seringkali menggunakan kata-kata krama namun belum sepenuhnya halus. Jika kita menganggap ini adalah standar krama yang diajarkan di tingkat SMP, maka C adalah jawaban yang paling mungkin. Namun, jika kita melihat secara ketat, "dhahar" adalah krama, dan "sampun" juga. Pilihan yang lebih tepat adalah membedakan antara krama lugu dan krama alus.
Revisi: "Sampeyan" adalah kata ganti orang kedua krama, "sampun" adalah bentuk krama dari "wis", dan "dhahar" adalah bentuk krama dari "mangan". Penggunaan ini umumnya masuk dalam kategori "Krama Lugu" karena belum menggunakan kata-kata krama yang paling halus seperti "panjenengan" atau "nedha". Jadi, jawaban yang paling tepat adalah C.
Bagian 2: Soal Isian Singkat
Petunjuk: Wangsulana pitakonan-pitakonan ing ngisor iki kanthi cekak lan trep!
-
Sastra Jawa kang wujudé geguritan diarani …
Pembahasan: Geguritan dalam Bahasa Jawa adalah puisi. Jadi, jawabannya adalah puisi. -
Nalika sesrawungan karo kanca sebaya, luwih trep nggunakaké basa …
Pembahasan: Saat berinteraksi dengan teman sebaya, penggunaan bahasa yang paling umum dan santai adalah ngoko lugu. -
Gunane kanggo ngatur wektu, contoné ana jam ing pawon, diarani …
Pembahasan: Benda yang digunakan untuk mengatur waktu, seperti jam di dapur, disebut jam. -
Upacara tradhisional ing tlatah Jawa kang biasane ana sesajèné lan ditujokaké kanggo leluhur diarani …
Pembahasan: Upacara tradisional di Jawa yang melibatkan sesajen dan ditujukan untuk leluhur disebut nyadran (atau sedekah bumi, tergantung daerahnya, namun nyadran lebih umum untuk leluhur). -
Menawa dikongkon utawa diutus nindakaké pakaryan, prayogané dijawab nganggo basa …
Pembahasan: Jika diperintah atau diutus untuk melakukan pekerjaan, sebaiknya dijawab dengan menggunakan bahasa yang sopan, yaitu krama alus atau krama lugu. (Jawaban yang lebih spesifik tergantung pada konteks hubungan dengan pemberi perintah, namun krama adalah jawabannya). Jika hanya diminta satu kata, krama adalah jawaban yang paling umum.
Bagian 3: Soal Uraian Singkat
Petunjuk: Wangsulana pitakonan-pitakonan ing ngisor iki kanthi gamblang lan trep!
-
Jelentrehna tegesé tembung "guyub rukun" lan tulisen nganggo basa krama alus!
Pembahasan:- Tegesé "guyub rukun": Guyub rukun tegesé tumindak bebarengan kanthi rukun, saling mbantu, lan ora padha tukaran. Nindakaké pakaryan utawa kegiyatan kanthi rasa kekeluargaan lan gotong royong.
- Nganggo basa krama alus: "Guyub rukun menika tegesipun tumindak sesarengan kanthi tentrem, saling bantu-bantu, saha mboten benten. Nindakaken pakaryan utawi kagiyatan kanthi raos kekeluargaan saha gotong royong."
-
Apa waé keuntungan lan kerugiané bocah-bocah nggunakaké smartphone? Sebutna masing-masing loro!
Pembahasan:- Keuntungan:
- Sumber Informasi: Smartphone bisa dadi sarana kanggo nggoleki informasi babagan apa waé kang wigati kanggo sinau utawa kawruh umum.
- Komunikasi: Bisa kanggo komunikasi karo kulawarga utawa kanca kang adoh, saéngga tetep bisa sambung rasa.
- Kerugian:
- Kecanduan Game/Media Sosial: Bocah bisa luwih seneng dolanan game utawa nonton video tinimbang sinau utawa dolanan ing njaba, nganti lali wektu.
- Gangguan Kesehatan: Sinar layar smartphone kang suwi bisa ngganggu kesehatan mata lan pola turu bocah.
- Keuntungan:
-
Ukara ing ngisor iki owahana dadi basa krama alus!
"Aku wingi ketemu Pak Guru ing pasar, dheweke banjur takon kabar kula."
Pembahasan:- "Aku" dadi "Kula"
- "wingi" dadi "wingi" (tetap)
- "ketemu" dadi "kepanggih"
- "Pak Guru" dadi "Pak Guru" (bisa uga "Bapak Guru" yen luwih formal)
- "ing pasar" dadi "wonten pasar"
- "dheweke" dadi "panjenenganipun"
- "banjur" dadi "salajeng"
- "takon" dadi "nyuwun pirsa"
- "kabar kula" dadi "kabar kula" (tetap, karena yang ditanya adalah kabar ‘kula’/’saya’)
Ukara krama alusé: "Kula wingi kepanggih Pak Guru wonten pasar, panjenenganipun salajeng kula nyuwun pirsa kabar kula."
-
Apa gunané nindakaké upacara adat kaya ta Merti Desa ing Desa Sidomulyo? Jelentrehna kanthi ringkes!
Pembahasan: Gunane upacara adat Merti Desa ing Desa Sidomulyo yaiku kanggo ngucapaké rasa syukur marang Gusti Ingkang Maha Kuwasa amarga panèné becik lan kanggo njaga kerukunan antarwarga desa. Upacara iki uga minangka wujud pelestarian budaya lan tradhisi lokal supaya ora ilang kawilis jaman. -
Sebutna telung jenis pagelaran seni budaya Jawa kang umumé ana ing sawijining acara tradhisional!
Pembahasan: Telung jenis pagelaran seni budaya Jawa kang umumé ana ing sawijining acara tradhisional yaiku:- Tari-tarian (tuladha: Tari Gambyong, Tari Saman (ora murni Jawa nanging sering dipentasken), Tari Reog)
- Wayang Kulit utawa Wayang Orang
- Tembang Macapat utawa Campursari
Penutup
Demikianlah contoh soal UTS Bahasa Jawa Kelas 7 Semester 2 yang mencakup berbagai tipe soal beserta pembahasannya. Dengan berlatih soal-soal seperti ini, diharapkan para siswa dapat lebih siap dan percaya diri dalam menghadapi ujian. Ingatlah bahwa belajar Bahasa Jawa bukan hanya tentang menghafal, tetapi juga tentang memahami dan mengaplikasikan nilai-nilai luhur yang terkandung di dalamnya. Teruslah berlatih, membaca, dan berbicara menggunakan Bahasa Jawa agar semakin mahir. Selamat belajar dan semoga sukses!

